Ba hồn bảy vía và giấc ngủ của người Việt xưa

"Hồn xiêu phách lạc", "hết hồn", "sợ mất vía". Tiếng Việt còn giữ rất nhiều chữ nói về hồn vía. Đằng sau những chữ ấy là một niềm tin cũ: con người có ba hồn, đàn ông bảy vía, đàn bà chín vía.

Hồn và vía

Toan Ánh có ghi người xưa phân biệt hồn và vía. Hồn là phần tinh thần, có thể rời thân, đi xa. Vía là phần gắn với thân thể, giữ cho người tỉnh táo, khỏe mạnh. Mất hồn thì ngẩn ngơ. Mất vía thì ốm, sợ, trẻ con khóc đêm.

Vì sao đàn ông bảy vía, đàn bà chín vía, không ai giải thích chắc. Có người bảo đàn bà sinh nở nên cần thêm vía. Có người bảo đó là con số theo lối Đạo giáo. Nguyễn Văn Huyên khi viết về tín ngưỡng gia đình Việt có ghi niềm tin ấy mà không đưa ra một cách giải duy nhất.

Khi ngủ, hồn đi đâu

Người xưa tin rằng khi ngủ, hồn có thể rời thân, đi tới những nơi khác, gặp người đã khuất, gặp thần linh. Giấc mơ là những gì hồn thấy trong lúc đi ấy. Vì vậy người ta kiêng đánh thức người đang ngủ say quá đột ngột, sợ hồn chưa kịp về.

Niềm tin này giải thích vì sao giấc mơ gặp người đã khuất được coi trọng. Đó không phải là tưởng tượng, mà là hồn mình đã gặp hồn họ thật.

Vía yếu, vía nặng

Người Việt hay nói "vía nặng", "vía nhẹ". Người vía nặng là người mà ai gặp đầu năm cũng sợ xui. Người vía nhẹ là người dễ bị ma quỷ trêu, dễ gặp ác mộng. Trẻ con vía yếu, nên hay giật mình, khóc đêm.

Phan Kế Bính có chép nhiều tục giữ vía cho trẻ: đeo vòng bạc, đặt dao kéo dưới gối, kiêng khen trẻ béo đẹp, kiêng người lạ bế trẻ sơ sinh. Ông cũng chép tục "xông đất" đầu năm, chọn người vía tốt xông nhà.

Gọi hồn

Khi người ốm lâu, người hay sợ hãi, người bị ngã, gia đình có khi làm lễ gọi hồn. Người nhà cầm áo của người ốm, ra ngõ hay ra chỗ người ấy ngã, gọi tên ba lần, rồi mang áo về đắp cho người ốm. Toan Ánh có tả lễ ấy.

Trẻ con ngủ giật mình, bà mẹ quê vỗ lưng, gọi tên con, nói "về đây với mẹ". Đó là một lễ gọi hồn nhỏ, làm hằng đêm mà không ai gọi là lễ.

Ảnh hưởng tới giải mộng

Niềm tin hồn vía làm cho tục giải mộng Việt có mấy nét riêng. Thứ nhất, mơ thấy người đã khuất được coi là gặp thật. Thứ hai, ác mộng của trẻ con được coi là vía yếu, cần giữ vía. Thứ ba, mơ bị đuổi, bị lạc được hiểu là hồn đi lạc, cần gọi về.

Ngày nay, y học giải thích giấc mơ bằng hoạt động của não trong lúc ngủ, nhất là giai đoạn ngủ mắt chuyển động nhanh. Hai cách hiểu có thể sống cạnh nhau. Bà mẹ gọi tên con khi con giật mình vẫn là một việc tốt, dù con giật mình vì hồn đi lạc hay chỉ vì đang lớn.