Bóng đè: lời dân gian và lời thầy thuốc

Nửa đêm tỉnh giấc, mắt mở được mà tay chân không nhấc lên nổi, ngực nặng như có ai ngồi, có khi thấy cả bóng người đứng ở góc phòng. Người Việt gọi đó là bị bóng đè, ma đè. Rất nhiều người từng gặp ít nhất một lần.

Lời dân gian

Toan Ánh có ghi niềm tin về ma đè trong tín ngưỡng Việt. Người xưa cho rằng có loài ma chuyên đè người đang ngủ, nhất là người vía yếu, người ngủ ở chỗ lạ, người nằm ngửa gác tay lên ngực. Cách chống là đặt dao dưới gối, treo tỏi, đọc kinh, hoặc gọi to tên người bị đè.

Mỗi vùng có cách nói riêng. Ở Bắc gọi là ma đè. Ở Trung có nơi gọi là bị "đè đêm". Ở Nam gọi là bị bóng đè. Lời dặn chung là đừng nằm ngửa, đừng gác tay lên ngực, đừng ngủ ở chỗ có người chết.

Chevalier ghi ở nhiều nền văn hóa có chuyện tương tự. Ở châu Âu là con quỷ ngồi trên ngực, ở Nhật là kanashibari, ở Trung Hoa là quỷ áp giường. Nỗi sợ này có ở khắp nơi.

Lời thầy thuốc

Y học gọi hiện tượng này là liệt khi ngủ. Khi ta mơ, nhất là trong giai đoạn ngủ mắt chuyển động nhanh, não tạm khóa các cơ để ta không cử động theo giấc mơ. Đôi khi ta tỉnh dậy trước khi khóa ấy mở ra. Mắt mở, đầu óc tỉnh, nhưng cơ chưa nghe lời. Phần mơ còn sót lại tạo ra hình ảnh người đứng ở góc phòng, cảm giác bị đè.

Liệt khi ngủ thường kéo dài vài giây tới vài phút rồi tự hết. Nó hay gặp khi thiếu ngủ, ngủ không đều giờ, căng thẳng, ngủ nằm ngửa. Như vậy lời dặn "đừng nằm ngửa" của các cụ lại trùng với điều thầy thuốc nói.

Khi nào nên đi khám

Bị bóng đè thỉnh thoảng thì không đáng lo. Nếu bị thường xuyên, mỗi tuần nhiều lần, kèm buồn ngủ ban ngày quá mức, ngủ gục bất ngờ, thì nên đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc giấc ngủ. Có một số bệnh về giấc ngủ cần được chữa.

Làm gì khi bị đè

Người từng bị nhiều lần kể rằng cách tốt nhất là đừng vùng vẫy. Thở chậm, cố cử động một ngón tay hay ngón chân, rồi từ từ cả bàn tay. Biết rằng đây chỉ là cơ chưa mở khóa thì bớt sợ hơn nhiều.

Các cụ bảo gọi to tên người bị đè. Cách ấy cũng có lý: tiếng gọi làm người ấy tỉnh hẳn, khóa cơ mở ra.

Hai lời cùng đúng

Bóng đè là ví dụ hay cho thấy lời dân gian và lời thầy thuốc không nhất thiết chọi nhau. Người xưa không biết về giai đoạn ngủ mắt chuyển động nhanh, nhưng họ quan sát đủ lâu để biết nằm ngửa, ngủ chỗ lạ, sợ hãi thì dễ bị đè. Lời dặn đúng, chỉ có lời giải thích là khác.

Ai đọc trang này giữa đêm vì vừa bị đè, hãy bật đèn, uống ngụm nước, nằm nghiêng mà ngủ lại.