Thành hoàng làng và giấc mơ của người trong làng

Mỗi làng Bắc Bộ xưa có một ngôi đình, và trong đình thờ thành hoàng, vị thần coi sóc cả làng. Có làng thờ một vị tướng, có làng thờ người lập làng, có làng thờ một nhiên thần như thần núi, thần sông. Người làng tin rằng thành hoàng hay báo mộng khi làng có việc lớn.

Thành hoàng là ai

Nguyễn Văn Huyên chia thành hoàng ra mấy loại: nhân thần là người có công, như anh hùng, người lập làng, người dạy nghề; nhiên thần là thần núi, sông, cây, đá; và có cả những vị thần có gốc tích lạ, như người chết bất đắc kỳ tử vào giờ thiêng.

Triều đình phong kiến cấp sắc phong cho thành hoàng, xếp hạng thượng đẳng, trung đẳng, hạ đẳng thần. Làng nào có sắc phong cao thì tự hào. Phan Kế Bính có chép kỹ việc làng giữ sắc, rước sắc trong ngày hội.

Đình làng

Đình là nơi thờ thành hoàng và cũng là nơi họp làng. Mọi việc lớn của làng đều bàn ở đình: thu thuế, chia ruộng, xử kiện. Vì vậy đình vừa thiêng vừa đời. Xem mơ thấy đình làng.

Thành hoàng báo mộng

Người làng xưa kể nhiều chuyện thành hoàng báo mộng. Ông từ giữ đình mơ thấy ngài về, dặn sửa mái đình. Một cụ già mơ thấy ngài cưỡi ngựa đi tuần, sáng ra cả làng lo đắp đê. Những chuyện ấy được kể lại trong làng, có khi thành chuyện truyền đời.

Toan Ánh có ghi tục "nằm mộng" ở đền miếu: người có việc khó đến đền nằm một đêm, cầu thần báo mộng cho biết nên làm gì. Tục này có ở nhiều nơi, không chỉ ở đình.

Người được báo mộng thường là người có vai trong làng: ông từ, cụ tiên chỉ, người già có đức. Giấc mơ của họ được tin hơn giấc mơ của người thường. Điều đó cho thấy báo mộng gắn với trật tự làng xã.

Hội làng

Hội làng là dịp làng tế thành hoàng, rước kiệu, có trò vui. Ngày hội thường gắn với ngày sinh, ngày hóa hay ngày ngài có công. Xem mơ thấy hội làng.

Trước ngày hội, nếu có người mơ thấy điềm lạ, làng có khi bàn lại cách tổ chức. Giấc mơ vì vậy có thể ảnh hưởng tới việc chung.

Khi làng tan

Thế kỷ hai mươi, nhiều đình bị phá, bị bỏ, sắc phong thất lạc. Người làng đi thành phố. Nhiều người trẻ không biết làng mình thờ ai. Nhưng từ cuối thế kỷ trước, nhiều làng dựng lại đình, mở lại hội, tìm lại sắc phong.

Cùng với đó, chuyện thành hoàng báo mộng cũng sống lại trong lời kể. Có làng kể rằng việc dựng lại đình bắt đầu từ một giấc mơ của một cụ già.

Ý nghĩa

Thành hoàng là vị thần của cả làng, không của riêng nhà nào. Giấc mơ thấy thành hoàng vì vậy là giấc mơ về việc chung. Trong tục xưa, người mơ không giữ riêng cho mình mà phải nói với làng. Đó là một nét đẹp: giấc mơ của một người có thể làm cả làng chú ý tới con đê, mái đình, hay một nhà đang khó.