Trò Cổ Nhơn Bình Định và 36 con vật

Tết ở Hoài Nhơn, Bình Định, có một trò mà người nơi khác ít biết: Cổ Nhơn, người địa phương còn gọi là đánh thai, thai Cổ Nhơn. Cả làng tụ lại dưới cái ống tre treo cao, nghe người ra đề đọc câu thai, rồi bàn tán, cãi nhau xem câu ấy nói con gì.

Cách chơi

Người làm cái chọn một trong 36 con, viết tên vào mảnh giấy, cuộn lại, bỏ vào ống tre, treo lên cây nêu hay cột cao. Rồi người ấy đọc một câu thai, thường là một hai câu lục bát, ám chỉ con vật đã chọn. Câu thai được dán lên cho mọi người cùng xem.

Người chơi đoán, đặt tiền nhỏ vào con mình chọn. Đến giờ, ống tre được hạ xuống, mở ra trước mặt mọi người. Ai đoán trúng thì được thưởng theo tỉ lệ đã định. Báo Người Lao Động số ngày 12/02/2024 có một bài tả lại cảnh chơi Cổ Nhơn, nói rằng tiền đặt nhỏ, cái chính là vui và thử tài đoán chữ.

36 con và 9 bộ

36 con gồm 34 con vật, một hòn đá và một con Yêu. Mỗi con có tên thường và tên chữ, như cá trắng là Chiếm Khôi, rắn là Vạn Kim. Các con được chia thành 9 bộ, đặt tên theo kiểu xếp hạng người: Tứ trạng nguyên, Ngũ hổ tướng, Thất sinh lý, Nhị đạo sĩ, Tứ mỹ nữ, Tứ hảo mạng, Tứ hòa thượng, Ngũ khất thực, Nhất ni cô.

Cách chia bộ ấy làm câu thai thêm tầng nghĩa. Một câu thai nói tới "người con gái đẹp" có thể chỉ một trong bốn con thuộc bộ Tứ mỹ nữ. Người chơi phải đoán tiếp xem là con nào trong bốn.

Bảng đầy đủ 36 con có ở trang sổ mơ.

Câu thai

Câu thai là linh hồn của Cổ Nhơn. Người ra thai giỏi phải biết chữ Hán, biết điển tích, biết ca dao, biết chơi chữ. Một câu thai hay đọc lên nghe như ca dao, nhưng mỗi chữ đều có thể dẫn tới một con. Người ta kể nhiều câu thai được nhớ suốt mấy chục năm, nhắc lại mỗi dịp Tết.

Vì thế Cổ Nhơn gần với trò đố chữ hơn là trò may rủi. Vũ Ngọc Phan khi bàn về câu đố dân gian có nói người Việt rất thích lối nói ẩn, nói xa. Câu thai Cổ Nhơn là một lối như vậy.

Gốc tích

Tương truyền trò chơi có từ thời Tây Sơn, gắn với vùng Bình Định, quê nhà Tây Sơn. Có thuyết cho rằng nghĩa quân dùng trò chơi để vui Tết, có thuyết nói đó là cách truyền tin. Các thuyết ấy chưa có tư liệu chắc chắn. Điều chắc chắn là trò chơi được giữ ở Hoài Nhơn đến nay, có ban tổ chức, có tổ chức vào dịp Tết.

Cổ Nhơn và giấc mơ

Người chơi Cổ Nhơn xưa có thói quen đem giấc mơ đêm trước ra đoán. Mơ thấy rắn thì nghĩ tới con rắn, mơ thấy người chết thì nghĩ tới con Yêu. Từ thói quen ấy mà có những cuốn sổ ghi giấc mơ ứng với con nào. Về sau những cuốn sổ kiểu ấy bị đem dùng cho số đề, với hai chữ số từ 00 tới 99, hoàn toàn khác với 36 con của Cổ Nhơn.

Đừng nhầm với số đề

Số đề, lô đề là đánh bạc trái phép theo pháp luật Việt Nam. Cổ Nhơn ở Hoài Nhơn là trò chơi dân gian dịp Tết, tiền đặt nhỏ, có tổ chức công khai. Giấc Nam ghi bảng 36 con như một tư liệu văn hóa. Chúng tôi không đưa con số nào ứng với giấc mơ để chơi xổ số hay lô đề, và đề nghị người đọc cũng không dùng trang này vào việc ấy.