Điềm báo mùa màng trong đời nhà nông

Nhà nông xưa không có dự báo thời tiết. Họ nhìn trời, nhìn mây, nhìn con vật, rồi đúc kết thành câu tục ngữ. Nhiều câu đến nay vẫn được nhắc. Giấc mơ về ruộng lúa, về mưa nắng cũng được giải theo những kinh nghiệm ấy.

Tục ngữ thời tiết

Vũ Ngọc Phan trong sách về tục ngữ ca dao dân ca có dẫn nhiều câu tục ngữ về thời tiết, mùa màng. Một số câu nhiều người biết:

"Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm."

"Kiến tha trứng lên cao, thế nào cũng có mưa rào."

"Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ." Ráng màu vàng như mỡ gà là dấu hiệu sắp có bão.

"Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt."

Nhiều câu có cơ sở. Trước mưa, không khí ẩm, côn trùng bay thấp, chuồn chuồn bay thấp theo để bắt. Kiến chuyển tổ lên cao khi đất ẩm. Đó là quan sát kỹ, không phải mê tín.

Kinh nghiệm cấy cày

"Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống." Câu này xếp thứ tự những gì quan trọng nhất với lúa. Nước đứng đầu. Vì vậy trong giải mộng, nước hay được giải là tiền, là của.

"Con trâu là đầu cơ nghiệp." Mơ thấy trâu khỏe là có của. Xem mơ thấy trâu.

Lễ cầu mùa

Toan Ánh có ghi nhiều lễ liên quan tới mùa màng: lễ xuống đồng, lễ cầu mưa, lễ cơm mới. Lễ xuống đồng đầu năm, người làng ra cày đường cày đầu tiên. Lễ cơm mới khi lúa chín, nhà nhà nấu cơm gạo mới cúng tổ tiên.

Những lễ ấy cho thấy nhà nông sống theo nhịp mùa, và mọi điềm báo đều xoay quanh nhịp ấy.

Giấc mơ về mùa màng

Mơ thấy đồng lúa chín vàng được giải là được mùa, có của. Mơ thấy lúa bị ngập, bị cháy thì lo. Mơ thấy mưa đầu mùa là điềm lành cho việc xuống giống. Mơ thấy hạn hán, ruộng nứt nẻ thì các cụ dặn tích nước, giữ gạo.

Xem mơ thấy ruộng lúa, mơ thấy mưa, mơ thấy kiến.

Người làm ruộng cả đời mơ thấy ruộng là chuyện bình thường. Giấc mơ ấy có khi chỉ là cái lo của ngày nối sang đêm. Nhưng người xưa vẫn coi trọng, vì mùa màng là chuyện sống còn.

Ba miền ba nhịp

Miền Bắc có vụ chiêm, vụ mùa. Miền Trung có mùa bão lụt tháng chín, tháng mười. Miền Nam có mùa nước nổi tháng tám tới tháng mười một. Mỗi miền có câu tục ngữ thời tiết riêng, và giấc mơ về nước được giải theo nhịp riêng. Xem bài ba miền, ba cách giải.

Kinh nghiệm hôm nay

Ngày nay nông dân xem dự báo trên điện thoại. Nhưng nhiều người già vẫn nhìn chuồn chuồn, nhìn ráng chiều. Những câu tục ngữ thời tiết là kho kinh nghiệm quý, đáng được dạy cho trẻ con, để chúng biết nhìn trời như ông bà ngày trước.

Giấc mơ về mùa màng thì không cần dạy. Ai từng sống ở quê, từng thấy cánh đồng lúa chín, sẽ có lúc mơ thấy nó.