Giấc mơ trong thành ngữ và lời ăn tiếng nói

Người Việt nói về giấc mơ nhiều hơn mình tưởng. Chỉ trong một ngày, ta có thể nghe "đúng là nằm mơ", "mơ đi", "mơ cũng không dám", "như trong mơ". Mỗi lối nói giữ lại một cách nghĩ về giấc ngủ và điều không thật.

Mơ và mộng

Tiếng Việt có hai chữ: mơ là tiếng thuần Việt, mộng là chữ Hán Việt, viết là 夢. Trong lời nói hằng ngày ta dùng "mơ" nhiều hơn. "Mộng" đi vào những lối nói trang trọng hoặc văn chương: mộng ước, mộng tưởng, ác mộng, mộng du, báo mộng.

Hai chữ hay đi đôi thành "mơ mộng". Người mơ mộng là người hay nghĩ về điều xa xôi, ít để ý việc trước mắt. Lời ấy có khi khen, có khi chê, tùy giọng người nói.

Nằm mơ giữa ban ngày

Câu này dùng để chê người mong điều không thể có. "Muốn nó trả tiền à, nằm mơ giữa ban ngày." Giấc mơ vốn thuộc về ban đêm. Mơ giữa ban ngày là mơ khi đang thức, tức là ảo tưởng.

Gần nghĩa có "mơ mộng hão huyền", "mơ tưởng viển vông". Những lối nói này cho thấy một lằn ranh rõ: giấc mơ ban đêm có thể là điềm, đáng giải; còn mơ lúc thức thì chỉ là ảo.

Giấc Nam Kha

Đây là điển tích từ truyện Nam Kha thái thú thời Đường. Chàng Thuần Vu Phần say rượu ngủ dưới gốc cây hòe, mơ được làm phò mã, làm quan cai quận Nam Kha suốt hai mươi năm, rồi thất thế, bị đuổi về. Tỉnh dậy, chàng thấy dưới gốc hòe có tổ kiến, chính là cái nước mình vừa ở.

Văn chương Việt hay dùng "giấc Nam Kha" để nói sự đời như giấc mộng, giàu sang rồi cũng tan. Tên trang này, Giấc Nam, cũng lấy từ chữ ấy.

Mộng kê vàng

Một điển tích khác: chàng Lư đi thi, nghỉ chân ở quán, được một đạo sĩ cho mượn chiếc gối. Chàng nằm ngủ trong lúc chủ quán nấu nồi kê, mơ thấy cả một đời đỗ đạt, làm quan, vợ đẹp con đông, sống tới già. Tỉnh dậy, nồi kê vẫn chưa chín.

"Mộng kê vàng" hay "hoàng lương mộng" cùng nghĩa với giấc Nam Kha: đời người ngắn, vinh hoa là mộng.

Trang Chu mộng bướm

Trong sách Trang Tử có đoạn Trang Chu mơ thấy mình là con bướm, bay lượn vui vẻ, quên mất mình là Trang Chu. Tỉnh dậy, ông không biết mình là Trang Chu vừa mơ làm bướm, hay là con bướm đang mơ làm Trang Chu.

Văn thơ Việt mượn điển này để nói cái mơ hồ giữa thật và mộng. Xem thêm mơ thấy bướm.

Báo mộng

"Báo mộng" là lối nói riêng của tín ngưỡng: người đã khuất hay thần linh hiện về trong giấc mơ để báo tin. Lối nói này rất sống trong đời thường. Người ta nói "ông về báo mộng", "mẹ báo mộng cho con" một cách tự nhiên như nói chuyện thường.

Điều thành ngữ cho thấy

Gom lại, tiếng Việt giữ hai thái độ với giấc mơ. Một là coi giấc mơ là tin, là điềm, như trong báo mộng. Hai là coi giấc mơ là ảo, là phù du, như trong giấc Nam Kha. Người Việt không chọn một. Ta vẫn giải mộng, vẫn tin ông bà báo mộng, mà vẫn cười người "nằm mơ giữa ban ngày". Vũ Ngọc Phan khi bàn tục ngữ có nhận xét chung rằng lời nói dân gian thường giữ cả hai mặt của một điều, và chuyện giấc mơ là một ví dụ.