Giấc mơ trong Truyện Kiều

Truyện Kiều của Nguyễn Du không phải sách giải mộng, nhưng giấc mơ có mặt ở những khúc quan trọng nhất của đời Kiều. Đọc lại những đoạn ấy, ta thấy cách người Việt xưa nghĩ về báo mộng rõ hơn nhiều sách vở.

Tiết Thanh minh và nấm mộ Đạm Tiên

Đầu truyện, ba chị em Kiều đi chơi tiết Thanh minh. Trên đường về, họ gặp nấm mộ vô chủ của Đạm Tiên, một ca nhi nổi tiếng thuở trước, chết trẻ, không người hương khói. Kiều thương cảm, khóc, thắp hương, làm thơ đề lên gốc cây. Thúy Vân còn cười chị khéo dư nước mắt khóc người đời xưa.

Cảnh ấy đã chứa sẵn một niềm tin: người chết không ai cúng là cô hồn, và người sống có lòng thương thì người chết sẽ nhớ. Xem bài tiết Thanh minh.

Giấc mơ thứ nhất

Đêm ấy, Kiều ngồi một mình nghĩ ngợi rồi thiếp đi. Đạm Tiên hiện về, cảm ơn tấm lòng của Kiều, báo rằng tên Kiều cũng có trong sổ đoạn trường, tức là sổ ghi những người con gái tài sắc mà khổ. Đạm Tiên ra đề cho Kiều làm thơ. Kiều làm xong, Đạm Tiên khen rồi đi.

Tỉnh dậy, Kiều kể với mẹ. Mẹ gạt đi, bảo là chuyện mộng mị. Nhưng Kiều thì tin, và từ đó lòng nàng luôn có cái bóng của sổ đoạn trường.

Đây là một giấc báo mộng điển hình: người đã khuất về, nói tin, để lại dấu. Thái độ của hai mẹ con cũng điển hình: một người gạt đi, một người tin.

Giấc mơ thứ hai

Rất lâu sau, sau bao nhiêu lần lưu lạc, Kiều gieo mình xuống sông Tiền Đường. Trước đó, Đạm Tiên lại hiện về, hẹn gặp nàng ở sông ấy, và báo rằng nàng đã trả xong nợ, được rút tên khỏi sổ đoạn trường. Kiều được sư Giác Duyên cứu lên.

Hai giấc mơ đóng khung cả cuộc đời khổ của Kiều. Giấc thứ nhất mở ra số phận, giấc thứ hai đóng lại. Vũ Ngọc Phan và nhiều nhà nghiên cứu văn học đã bàn về cái thuyết "tài mệnh tương đố" trong truyện. Giấc mơ là cách Nguyễn Du cho người đọc thấy cái mệnh ấy.

Báo mộng và lòng thương

Đạm Tiên không về báo mộng cho ai khác. Nàng về với Kiều vì Kiều đã thương nàng. Người Việt xưa tin như vậy: người đã khuất về với người nhớ mình, người cúng mình, người có lòng với mình.

Niềm tin ấy còn rất sống. Nhiều người hôm nay mơ thấy ông bà sau ngày giỗ, mơ thấy người thân sau ngày tảo mộ, và hiểu đó là người đã khuất về thăm. Xem mơ thấy ông bà đã mất.

Giấc mơ và nghệ thuật kể chuyện

Nhìn từ phía người viết, giấc mơ trong Truyện Kiều là một kỹ thuật. Nó báo trước cho người đọc điều sắp đến, tạo ra không khí định mệnh, mà không phải nói thẳng. Văn chương phương Đông dùng kỹ thuật này rất nhiều, từ truyện truyền kỳ tới tiểu thuyết chương hồi.

Nhưng Nguyễn Du không dùng giấc mơ cho có. Giấc mơ ở đây gắn chặt với một tục có thật: tục thương người chết không ai thờ, tục tin người chết báo mộng. Người đọc Truyện Kiều ở làng quê nghe đoạn ấy không thấy lạ, vì chính họ cũng sống trong những niềm tin ấy.

Đọc Kiều để hiểu giấc mơ

Ai muốn hiểu vì sao người Việt coi trọng giấc mơ thấy người đã khuất, đọc lại mấy đoạn Đạm Tiên báo mộng là đủ. Không cần sách giải mộng, Nguyễn Du đã cho thấy giấc mơ là chỗ người sống và người chết gặp nhau, và lòng thương là cái cầu.