Thần cây đa, ma cây gạo: cây cối trong tín ngưỡng Việt

"Thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề." Câu nói ấy nhiều người còn nhớ. Ở làng quê Bắc Bộ xưa, mỗi cây cổ thụ đều có một câu chuyện, và nhiều cây có bát hương dưới gốc.

Cây đa

Cây đa đầu làng là hình ảnh quen thuộc của làng Việt, đi cùng giếng nước và sân đình. Cây đa sống lâu, tán rộng, rễ phụ thả xuống như râu ông già. Người xưa tin cây đa lâu năm có thần, gọi là thần cây đa.

Dưới gốc đa thường có miếu nhỏ hoặc bát hương. Người làng kiêng chặt đa, kiêng trèo đa ban đêm, kiêng tiểu tiện gần gốc đa. Truyện chú Cuội ngồi gốc cây đa trên cung trăng cũng cho thấy cây đa gần với cõi thiêng như thế nào. Xem mơ thấy cây đa.

Cây gạo

Cây gạo cao, thân có gai, hoa đỏ rực vào tháng ba. Câu nói "ma cây gạo" cho thấy người xưa sợ cây này. Có lẽ vì cây cao, đứng lẻ ngoài đồng, hay bị sét đánh, quạ hay đậu. Có nơi tin cây gạo là chỗ ma ở.

Nhưng hoa gạo cũng là hoa của tháng ba, gắn với hội làng, với mùa xuân muộn. Nhiều bài hát về quê hương nhắc tới hoa gạo đỏ.

Cây đề, cây si

Cây đề gắn với Phật giáo, vì Đức Phật thành đạo dưới gốc bồ đề. Chùa Việt hay trồng cây đề. Câu "cú cáo cây đề" có lẽ vì cây đề già, rỗng ruột, là chỗ cú làm tổ.

Cây si mọc gần đình, chùa, ao làng. Cây si già cũng được coi là có thần.

Thần cây trong sách

Nguyễn Văn Huyên khi viết về tín ngưỡng làng có ghi nhiều làng thờ thần cây, coi là nhiên thần. Toan Ánh có ghi tục kiêng chặt cây cổ thụ: nếu phải chặt thì làm lễ, xin phép thần cây, và người chặt phải là người vía cứng.

Phan Kế Bính khi bàn về tục tin thần cây đá có lời chê là mê tín, nhưng ông cũng ghi lại đủ để người đời sau biết.

Mơ thấy cây cổ thụ

Mơ thấy cây đa xanh tốt được giải là gia đình bền vững, có người che chở. Mơ thấy cây đa đổ thì các cụ dặn giữ sức khỏe người già, vì cây đa ví với ông bà. Mơ thấy mình ngồi dưới gốc đa nghỉ mát là điềm được giúp đỡ.

Mơ thấy cây gạo nở hoa đỏ thì có nơi giải là có tin vui, có nơi lại dặn cẩn thận. Hai lời trái nhau, phản ánh hai mặt của cây gạo trong lòng người làng.

Xem mơ thấy cây tre, mơ thấy cây chuối.

Cây và làng

Kiêng chặt cây cổ thụ, nhìn từ hôm nay, là một cách giữ cây. Nhiều làng còn cây đa trăm năm chính vì người làng không dám chặt. Hiện nay có chương trình công nhận cây di sản Việt Nam, và nhiều cây được công nhận là những cây đa, cây gạo, cây đề ở đình chùa.

Thần cây có hay không thì tùy người tin. Nhưng cây cổ thụ là ký ức của làng là điều có thật. Giấc mơ thấy cây đa đầu làng, với người xa quê, thường không phải điềm gì cả. Đó là nhớ làng.