Chữ Mộng trong chữ Hán và những chữ về giấc ngủ

Người Việt học chữ Hán hàng nghìn năm, nên nhiều chữ về giấc ngủ, giấc mơ trong tiếng Việt có gốc Hán. Nhìn vào mặt chữ, ta thấy người xưa nghĩ về giấc mơ thế nào.

Chữ Mộng

Chữ Mộng viết là 夢. Phần dưới là bộ Tịch 夕, nghĩa là buổi tối, đêm. Giấc mơ là chuyện của đêm, nên chữ mang bộ đêm. Phần trên có nét như mắt và như lá cỏ. Các nhà chữ học có nhiều cách giải phần trên, chưa thống nhất.

Ở Trung Hoa đại lục ngày nay, chữ này viết giản thể là 梦, phần trên là chữ Lâm, rừng. Người học chữ Nho ở Việt Nam quen với dạng phồn thể.

Các chữ về giấc ngủ

Chữ Miên 眠 có bộ Mục là mắt, nghĩa là nhắm mắt ngủ. Tiếng Việt có "an miên", "thôi miên", "đông miên".

Chữ Mị 寐 có bộ Miên 宀, mái nhà, nghĩa là ngủ say. Tiếng Việt có "mộng mị", nghĩa là chiêm bao, nói chung chung.

Chữ Ngụ 寤 cùng bộ mái nhà, nghĩa là tỉnh dậy. Hai chữ Mị và Ngụ hay đi đôi trong sách xưa: ngủ và thức.

Chữ Tẩm 寢 là ngủ, cũng là phòng ngủ. "Tẩm cung" là cung ngủ của vua.

Chữ Thụy 睡 có bộ Mục, nghĩa là ngủ gục, ngủ ngồi. Ít gặp trong tiếng Việt hơn.

Sáu loại mộng

Sách Chu Lễ của Trung Hoa ghi rằng nhà Chu có quan Chiêm mộng, chuyên đoán giấc mơ cho vua. Sách chia giấc mơ làm sáu loại: chính mộng là giấc mơ bình yên, ngạc mộng là giấc mơ làm kinh sợ, tư mộng là giấc mơ do ngày nghĩ, ngụ mộng là giấc mơ lúc nửa tỉnh, hỷ mộng là giấc mơ vui, cụ mộng là giấc mơ sợ.

Cách chia này thú vị vì nó không chia theo điềm lành dữ mà theo trạng thái người mơ. Tư mộng, giấc mơ do ngày nghĩ, gần với cách khoa học ngày nay nói: ngày nghĩ gì, đêm mơ nấy. Xem bài giấc mơ và khoa học.

Chữ trong tiếng Việt

Tiếng Việt giữ nhiều từ ghép với Mộng: ác mộng, mộng du, mộng tưởng, mộng ước, báo mộng, giải mộng, viên mộng. "Viên mộng" là làm cho giấc mơ thành, có khi là giải mộng.

"Chiêm bao" là từ thuần Việt hoặc đã Việt hóa rất sâu, dùng nhiều ở miền Nam: "nằm chiêm bao thấy". Ở miền Bắc người ta hay nói "nằm mơ", "nằm mộng".

Chiết tự

Người xưa có thú chiết tự, tách chữ ra từng phần để đoán ý, có khi để đoán điềm. Thầy đồ chiết tự chữ Mộng thành "đêm" với "mắt" để nói giấc mơ là cái mắt nhìn trong đêm. Đó là lối chơi chữ, không phải chữ học nghiêm túc, nhưng nó cho thấy người xưa yêu chữ thế nào.

Trò Cổ Nhơn ở Bình Định cũng dùng nhiều lối chơi chữ Hán trong câu thai. Xem trò Cổ Nhơn.

Chữ còn lại

Ngày nay ít người đọc được chữ Hán. Nhưng mỗi lần nói "ác mộng", "mộng mị", ta vẫn dùng chữ của người xưa. Chữ Mộng với bộ đêm ở dưới là một lời nhắc nhỏ: giấc mơ thuộc về đêm, sáng ra thì nên để nó ở lại.